Venantius Fortunatus carminum libri 5

Permalink: https://www.mqdq.it/texts/VEN_FORT|carm|005

Martini meritis cum nomine nobilis heres,

Pro Fortunato, quaeso, precare deum.

Lumen apostolicum cum spargeret una triades

Exciperetque nouum mundus honore diem,

Vt tenebras animae lux sementiua fugaret

Et claram hauriret mens oculata fidem,

Redditur auulsis spinis urbs Romula princeps,

Principis egregii uomere culta Petri;

Paulus ad Illyricos Scythicas penetrando pruinas

Dogmate feruenti frigora soluit humi;

Mattheus Aethiopos attemperat ore uapores

Viuaque in exusto flumina fundit agro;

Bellica Persidis Thomae subiecta uigori

Fortior efficitur uicta tiara deo;

Lurida perspicuo datur India Bartholomaeo;

Andreae monitis extat Achaia seges.

Ne morer accelerans, Martini Gallia prisci

Excellente fide luminis arma capit.

Martino seruata nouo, Gallicia, plaude:

Sortis apostolicae uir tuus iste fuit.

Qui uirtute Petrum praebet tibi, dogmate Paulum,

Hinc Iacobi tribuens, inde Iohannis opem.

Pannoniae, ut perhibent, ueniens e parte Quiritis

Est magis effectus Gallisueba salus.

In sulcum sterilem uitae plantaria seuit,

Quo matura seges fertilitate placet.

Heliae meritis alter redit imber aristis,

Munera roris habens, ne premat arua sitis:

Neu iaceant stupidis arentia iugera sulcis

Influit irriguae fonte perennis aquae.

In ramis heresis fidei pia germina fixit,

Quodque oleaster erat pinguis oliua uiret.

Quae stetit exilis uiduatis frondibus arbor

Iam paritura cibum floret honore nouo.

Imponenda focis sine spe ficulnea tristis

Praeparat ad fructum stercore culta sinum.

Palmitis uua tumens, auium laceranda rapinis

Hoc custode bono non perit una lacu.

Rebus apostolicis direxit uinitor antes,

Arua ligone mouens, falce flagella premens.

Ex agro domini labruscam excidit inertem

Atque racemus adest quo fuit ante frutex.

De satione dei zezania uulsit amara,

Surgit et aequalis laetificata seges.

Martino seruata nouo, Gallicia, plaude:

Sortis apostolicae uir tuus iste fuit.

Pastoris studio circum sua saepta recurrens,

Ne lupus intret oues, seruat amore greges:

Supportante manu trahit ipse ad pabula Christi,

Montibus instabilem ne uoret error, ouem.

Cuius uox refluens plebi de fonte salubri

Vt bibat aure fidem, porrigit ore salem.

Hosti damna quidem, domino pia uota parauit

Et commissa sibi dupla talenta refert,

Vocem euangelicam expectans operarius almus.

Vt sibi dicatur: "seruule perge bone:

Quando fidelis enim mihi supra pauca fuistis

Supra multa nimis constituendus eris.

Ecce tui domini modo gaudia laetior intra

Proque labore breui magna parata tibi".

Auditurus eris uocem, Martine, beatam,

Sed Fortunati sis memor ipse tui.

Quaeso precare, pater, uideam tua gaudia tecum:

Sic placeas regi poste patente Petri.

Cum Radegunde humili supplex, pie, postulat Agnes,

Vt commendatae sint tibi, sancte pater:

Et crescente choro per carmina sancta sororum

Complaceant domino, te duce mite, suo;

Atque ascita sibi seruetur ab urbe Genesi

Regula Caesarii praesulis alma pii,

Qui fuit antistes Arelas de sorte Lerini,

Et mansit monachus pontificale decus.

Sedulitate patris proprias tuearis alumnas,

Vt tibi proficiat hae bona si qua gerant:

Vnde illustre caput cingas diademate pulchro

Et grates dignas pro grege pastor agas.

Plaudite, felices populi, noua uota tenentes,

Praesulis aduentu reddite uota deo.

Hoc puer exertus celebret, hoc curua senectus,

Hoc commune bonum praedicet omnis homo.

Spes gregis ecce uenit, plebis pater, urbis amator:

Munere pastoris laetificentur oues.

Sollicitis oculis quem prospera uota petebant

Venisse aspiciant, gaudia festa colant.

Iura sacerdoti merito reuerenter adeptus

Nomine Gregorius, pastor in urbe gregis.

Martino proprium mittit Iulianus alumnum

Et fratri praebet quod sibi dulce fuit.

Quem patris Aegidii domino manus alma sacrauit,

Vt populum recreet, quem Radegundis amet.

Huic Sigibercthus ouans fauet et Brunichildis honori:

Iudicio regis nobile culmen adest.

Quo pascente greges per pascua sancta regantur

Et Paradisiaco germine dona metant,

Immaculata pii qui seruet ouilia Christi,

Ne pateant rabidis dilaceranda lupis.

Peruigili cura stabulum sine labe gubernet

Commissumque gregem nulla rapina grauet.

Muniat inclusos pretiosi uelleris agnos

Atque soporantes protegat ipse uigil.

Florea diuino pinguescat uinea cultu

Et matura suo sit speciosa botro,

Fructibus aeternis ut compleat horrea caeli,

Vnde animae uiuo fonte fluenta bibant,

Ne sitis excruciet: digito quam Lazarus udo

Ignem ut leniret, tunc petebatur opem.

Sed magis in gremio Abrahae uernante locandas

Pastor oues placido ducat ad astra sinu

Vt bene commisso sese duplicante talento

Introeat domini gaudia uera sui.

Laetus agat sub claue Petri, per dogmata Pauli

Inter sidereos luce micante choros,

Fortis Athanasius, qua clarus Hilarius astant.

Diues Martinus, suauis et Ambrosius,

Gregorius radiat, sacer Augustinus inundat,

Basilius rutilat Caesariusque micat.

Quorum gesta sequens et dicta fideliter implens

Perpetuae uitae participatus ouet,

Atque coronatus digna mercede laborum

Obtineat miles regis in arce locum.

Martini meritis per tempora longa, Gregori,

Turonicum foueas pastor in urbe gregem.

Conciliis sacris sis norma et uita piorum

Exemploque tuo crescat adeptus honor.

Lumen apostolicum populis tua lingua ministret

Et caeli donum te radiante micet.

In uenerabilibus famulis operator opime,

Condecet ut semper laus tua, Christe, sonet:

Inspirans animum, uotum effectumque ministrans,

Et sine quo nullum praeualet esse bonum,

Lumine perspicuo fecundans pectora uatum,

Vt populis generent uiscera sancta fidem,

Supra candelabrum positi, quorum ore corusco

Dogmatis igne micans luceat alma domus,

Et uelut est oculus capitis qui dirigit artus,

Sic pia pastoris cura gubernet oues;

Pectora pontificum ditans uirtute superna,

Tu deus omnipotens, summe, perennis apex.

Spiritus alme, sacri labiis infusus Auiti

Per famulum loqueris, crescat ut ordo gregis.

Qui non contentus numero quem accepit ab illo

Vilicus hic domini dupla talenta refert.

Plebs Aruerna etenim, bifido discissa tumultu,

Vrbe manens una non erat una fide.

Christicolis Iudaeus odor resilibat amarus

Obstabatque piis impia turba sacris.

Extollens ceruix domini iuga ferre recusans,

Sic tumidis animis turget inane cutis.

Quos in amore dei monitabat saepe sacerdos,

Vt de conuersis iret ad astra seges.

Sed caligosi recubans uelaminis umbra

Pectora taetra premens cernere clara uetat.

Venerat ergo dies, dominus qua est redditus astris

Ac homo sidereum pendulus iit iter:

Plebs armante fide Iudaica templa reuellit

Et campus patuit quo synagoga fuit.

Tempore quo Christi repedauit ad alta potestas,

Ille quod ascendit, res inimica ruit.

Hic tamen antistes Moysei lege rebelles

Alloquitur blande, quos dabat ira truces:

"Quid facis, o Iudaea cohors nec docta uetustas?

Vt uitam renoues, credere disce senes.

Lactea canities sapiat maiora iuuentae;

Sensum pone grauem quo puerile fuit.

Non pudeat meliora sequi uel tarda ueternos:

Corpore deficiens crescat honore senes.

Est deus, alta fides, unus trinus et trinus unus:

Personis propriis stat tribus unus apex.

Nam pater et genitus, quoque sanctus spiritus idem:

Sic tribus est unum ius opus ordo thronus.

Legifer hoc reboat, patriarcha hoc credit Abraham:

Hinc pater est nobis, est quia nostra fides.

Tres uidet aequales, unum ueneratus adorat;

Vnum uoce rogat, tres quoque pelue lauat.

Sic patruo similis Loth suscipit hospes euntes;

Quos cibat in Sodomis, hi rapuere Segor,

Cum a domino dominus pluit igni triste Gomorrae:

Filius et pater est, a domino dominus.

Qui tuus, ipse meus stat conditor atque creator:

Huius plasma sumus, qui est trinitate deus.

Vnius estis oues, heu, cur non uniter itis?

Sit rogo grex unus, pastor ut unus adest.

Rennuis! an recolis quod canna Dauitica pangit

Quodque prophetali uirgine fetus agit?

In cruce transfixus palmis pedibusque pependit,

Sed corrupta caro non fuit ex tumulo;

Post triduum remeans sanat nos uulnere longo:

Quod rediit caelis, testis et ista dies.

Crede meis aut crede tuis, conuicta senectus;

Si fugis ac trepidas, nec legis ista legens.

Protrahimus uerbum breuitatis tempore longum:

Aut admitte preces aut, rogo, cede loco.

Vis hic nulla premit, quo uis te collige liber:

Aut meus esto sequax aut tuus ito fugax.

Redde, colone, locum, tua duc contagia tecum:

Aut ea sit sedes, si tenet una fides.

Haec pia uerba uiris miti dedit ore sacerdos,

Vt sibi quo libeat semita cordis eat.

Ast Iudaea manus, stimulante furore rebellis,

Colligitur, rapitur, conditur inde domo.

Christicolae ut cernunt tunc agmina Manzara iungi.

Protinus insiliunt qua latet ille dolus.

Si fremerent, gladiis sentirent iusta cadentes:

Viuere quo possint aut daret arma fides.

Legati occurrunt uati mandata ferentes:

"Nos Iudaea manus iam tua caula sumus.

Ne pereant, acquire deo qui uiuere possunt;

Si mora fit, morimur et tua lucra cadunt.

Tende celer gressum: properes nisi praepete cursu,

Funera natorum sunt tibi flenda, pater".

Fletibus his uictus rapitur miserando sacerdos,

Vt ferat afflictis rite salutis opem.

Perueniunt quo clausa loco fera turba latebat,

Quae occurrens lacrimis ingerit ore preces:

"Mens est tarda boni Iudaica iura tenenti,

Lucem sero uidet praetereunte die.

Sic oculis cordis uelum est ab origine tensum,

Caecus ut ignoret quo uia recta uocet.

Sed tandem sequimur, pastor, quo saepe monebas,

Qui sale tam dulci currere cogis oues.

Credentes iam crede tuos nec fallere falsis;

Nos lauacrum petimus, sit tibi praesto lacus.

Sensimus effectu quod agebas lite precando,

Quod per te hominem nos deus ipse monet".

Hinc trahit ad lucem quos texerat umbra negantes

100

Militiaeque nouae rex aperibat iter.

Agmina conueniunt quondam diuersa sub unum,

Partibus et geminis fit deus unus amor.

Hinc oleare ouium perfunditur unguine uellus

Aspersuque sacro fit gregis alter odor.

105

Ecce dies aderat qua spiritus almus ab alto

Missus apostolicis fluxit in ora uiris.

Res sacra ruricolas, urbanos excitat omnes

Certatimque aditus ad pia festa terunt.

Abluitur Iudaeus odor baptismate diuo

110

Et noua progenies reddita surgit aquis.

Vincens ambrosios suaui spiramine rores

Vertice perfuso chrismatis efflat odor.

Ingenti numero celebratur pascha nouellum

Ac de stirpe lupi progenerantur oues.

115

Excepit populus populum, plebs altera plebem:

Germine qui non est, fit sibi fonte parens.

Vndique rapta manu lux cerea prouocat astra,

Credas ut stellas ire trahendo comas.

Lacteus hinc uestis color est, hinc lampade fulgor

120

Ducitur et uario lumine picta dies,

Nec festiua minus quam tunc fuit illa coruscans,

Diuersis linguis quae dedit una loqui.

Quis, rogo, pontificis fuit illic sensus Auiti?

Quam ualidus feruor, cum daret ista deo?

125

Inter candelabros radiabat et ipse sacerdos,

Diffuso interius spiritus igne micans.

Tum sibi qualis erat, tam uera holocausta ferendo,

Cum libeat uiuo hostia uiua deo?

Si patriarcha placet, quoniam natum obtulit unum,

130

Qui tantos offert quam placiturus erit?

Moyses non ualuit fidei quos subdere nostrae

Qui Christo acquirit, quod sibi munus erit?

Fudit aromaticum domini libamen ad aram

Incensumque nouum misit ad astra deo.

135

Obtinuit uotum, quia iunxit ouile sub uno,

Et grege de niueo gaudia pastor habet.

Haec inculta tibi reputa, pater alme Gregori,

Qui Fortunato non ualitura iubes;

Adde quod exiguum me portitor impulit instans

140

Et datur in spatiis uix geminata dies.

Nouimus, affectu potius quo diligis illum

Hinc quem corde uides semper et ore tenes.

Hoc tibi nec satis est, huius quod es ipse relator:

Compellis reliquos plaudere uoce sibi.

145

Non fuit in uacuum, quod te prouexit alumnum:

Sic cui mente fidem, reddis amore uicem.

Annuat omnipotens, longo memoraliter aeuo

Vt tu laus illi, laus sit et ille tibi.

Me quoque uos humilem pariter memoretis utrique

150

Et pro spe ueniae uoce feratis opem.

Augustidunensis opus tibi soluo, Syagri.

Dius apex Adam ut fecit, dat somnia, donec

Auulsa costa plasmata est Eua nec inpar:

Felices pariter, diploide lucis operti,

Ore coruscantes inter pia rura iugales;

Ripae iucundae nari grata aura redibat,

Turis deliciae saturabant ubere flatu,

Vna fouens ambos florosa sede uoluptas,

Nota bonis regio pascebat Tempe beatos.

At cum tam magno pollerent maius honore,

Tota hominum mire parebat terra duorum,

Occultus mendax mox exerit arma ueneni:

Serpens elatus, zelator, larueus hostis,

Atrox innocuos euincens felle nocenti

Conlisit suasu quos gratia diua bearat.

Et homo de terra tum denuo decidit illuc

Reptantisque dolo Eoois excluditur ortu.

Hac nati morimur damnati lege parentum.

At deus excellens aie et de lumine lumen

E caeli solio dum munera prouidet ultro,

Castae carne rudi uiuax introiit agnus.

Prodiit inde salus matutiniue lucerna

Intactae partu lux eruit excita mundum:

A patre iure deus, homo dehinc carneus aluo,

Vt nos eriperet, uili se detrahit auctor.

O regis uenale caput, quod de cruce fixit,

Telo uoce manu malfactus uerbere felle,

Ac tu hac soluis captiuos sorte, creator:

Sero uera data est uitalis emptio morte;

Ymnos unde deo loquor absoluente reatu.

At uos, aeternae suffulti laude coronae,

Galloram radii, uobis quo fulgeat et nox,

Rumpite lora iugis et sumitis arma diei:

Ipsaue libertas uos liberat atque beabit.

Subscriptio

Da Fortunato sacer haec pia uota Syagri.

Captiuos laxans domini meditatio fies.

Cristus se misit cum nos a morte reuexit.

Dulce dei munus quo merx te care coronet.

Cara deo pietas animam dat de nece solui.

Sentio, summe pater, lumen uenerabile cunctis,

Vrbis dulce caput, mihi nomen amabile, Felix,

Amplectens quem corde gero pietatis in ulnis,

Pondus suaue meum (nec onus grauat istud amantem),

Cur humilem me, summe, uocas loca uisere blanda

Quae te, care, tenent? tecum modularer in illis,

Qua tua rura lauat uitrea Liger algidus unda.

Cariaci speciosus ager deuexus in amnem,

Hinc ubi flumen aquis recreat, hinc pampinus umbris

Et crepitans Boreas pineta comata flagellat:

Vber nempe solum, piscoso litore pulchrum,

Sed Fortunato facies tua reddit amoenum.

Culmen honoratum, decus almum, lumen opimum,

Pastor apostolicae sedis amore placens,

Amplectende mihi semper, sacer arce Gregori,

Nec diuulse animo, uir uenerande, meo:

Gaudeo quod rediit Turonis antistes honore

Laetificorque mihi te remeasse patrem.

Plaudimus instanter communia uota tenere,

Ciuibus et patriae te reuocasse diem.

Praesentem famulum mecum commendo, sacerdos,

Optantes longe uos moderare gregem.

8a. 8a

Officiis generose piis, pater alme Gregori,

Mente salutifera qui petis astra palam,

Et quicumque tuis monitis animatur inermis,

Militiae sacrae uictor habebit opem;

Commendans humilem famulum me soluo salutem

Semper amore pio, uir benedicte deo.

Pagina si breuis est, non est breuis ardor amantis.

Nam plus corda colunt quam mea uerba canunt.

8b. 8b

Carmina diua legens proprioque e pectore condens,

Participans aliis fit tibi palma, parens.

Haec quoque, quae pridem tribuisti pastor ouili,

Grates persoluens debite laudo libens.

Vos tamen hinc maneant donaria celsa tonantis.

Qui sacras inopi distribuistis opes.

Quae cum percontare queam, pro munere tanto

Tunc magis ore meo gratia uestra sonet.

Praesentem famulum Prodomerem, summe sacerdos,

Commendo supplex, dulcis amore pater.

Cui sua concedens iustae moderamine librae

Crescat honore dei palma futura tibi.

Inuitas pietate patris sacer ire Gregori

Qua domini Turonis pascis amore greges.

Quo sacer antistes meritis Martinus opimis

Quas prius obtinuit, has tibi cessit oues.

Nunc quoque per caulas et florea pascua Christi

Rite gubernantes ducitis ambo greges.

Sed mihi uim faciens uester modo frater honore,

Ad uos ne properem nempe, retorsit iter,

Saepe rogans uoto, mandato et missile uerbo:

Et coniuratus sum sibi pollicitus.

Vir bonitate placens et pastor pacis amator:

Foederis ob studium sit ueniale, precor.

Vos quoque sed genitae propriae, uenerande, salutant,

Ast ego commender, quaeso, beate pater.

10.

Summe pater patriae, specimen pietatis opimae,

Dulce caput Turonis, religionis apex,

Iugiter alta sequens, clementi corde Gregori,

Vnde animae decus est huc ratione petens:

Quam commendasti uenientem, celse sacerdos,

Hanc redeuntem ad te suscipe more patris.

Sis quoque longaeuus cunctorum, care, recursus,

Et mihi uel reliquis sit tua uita seges.

11.

Iugiter opto libens, sacer amplectende Gregori,

Cernere uos oculis, quaerere litterulis.

Dulce uidere mihi, at si desit copia cerni,

Spes erit oranti uel dare uerba patri.

Nuper ab aspectu decedens concite uestro

Per glaciem uitreas me loquor isse uias.

Sed crucis auxilio, Martino operante patrono,

Perueni ad matres saluus, opime pater.

Quae uos multiplici ueneranter honore salutant;

Ast ego pro reditu uota salutis ago.

12.

Summe sacerdotum, bonitatis opima facultas,

Culmen honore tuo, lumen amore meo,

Officiis uenerande sacris, pietatis alumne,

Pignore amicitiae corde tenende meae,

Florens in studiis et sacra in lege fidelis,

Semper agens animae dona futura tuae:

Te, pater, ergo precans terram freta sidera testor.

Vt uelis ore sacro me memor esse tuum.

13.

Officiis generose piis, sacer arce Gregori,

Absens fis praesens munere, summe pater:

Qui mihi transmittis propria cum prole parentes,

Insita cum fructu: surcula, poma simul.

Det deus omnipotens, meritorum fruge repletus

Mala legas auide quae paradisus habet.

14.

Cum graderer festinus iter, pater alme Gregori,

Qua praecessoris sunt pia signa tui,

Quod fertur conuulsa iacens radicitus arbor

Martini ante preces exiluisse comis,

Quae fidei merito nunc stat spargendo medellas,

Corpora multa medens, cortice nuda manens:

Fletibus huc genitor genetrixque puella,

Voce implendo auras et lacrimando genas.

Figo pedem, suspendo aurem: mihi panditur ore

Vix per singultus uendita nata suos.

Quaero adhuc: questus perhibet nullo indice furto

Furti ex obiectu hanc pater ire iugo;

Se uoluisse dare et iurantes ordine testes

Nomine quemque tenens, nec potuisset egens.

Non aderat iudex, erat accusator adurguens:

Hic ego quid facerem, posse uetante, sacer?

"Si pius hic", dixi, "praesens Martinus adesset,

Nil permisisset perdere pastor ouem".

Sed tamen inualui recolens te, summe sacerdos,

Spem praecessoris qui pietate refers.

Discute, distringe ac, si sit secus, eripe dulcis

Et pater adde gregi: hanc quoque redde patri.

Me simul officio famulum tibi, care, subactum

Protege perfugio, pastor opime, pio.

15.

Vir bone, pro meritis adipiscens culmen honoris,

Nobile praesidium, pontificale caput,

Quem gradus et genium fructu pietatis opimo

Dignius attollunt amplificante deo:

Vt tibi sit famulans memoratus amore benigno,

Fortunati humilis te, pater, orat apex.

Hic peregrinus item laetetur, summe sacerdos,

Pastorem et patriam te meruisse suam.

16.

Pastor honoris apex, uenerabilis arce sacerdos

Et decus alme patrum, religionis amor,

Gloria pontificum, meriti pia palma, Gregori

Assurgente gradu nobile iure caput:

Fortunatus, opem tribui qui poscit Olympi,

Per te, care pater, quo mereatur age.

17.

Visitat a uobis dignanter epistula currens

Me, sacer antistes, uir pietate pater.

Hanc auidus capiens oculis animoque recurro,

Sospite te gaudens, quod referebat apex.

Longius huc uestro sub nomine, papa Gregori,

Pagina me recreet missa salutis ope.

18.

Gloria pontificum, ueneratio Christicolarum,

Norma sacerdotum, culmen et orbis honor

Qui loca perspicitis propriae mercedis amore,

Succurrendo uiris uester ut extet apex:

Ecce uenit praesens Italus, peregrinus et hospes:

Cernens pastores ne, precor, erret ouis.

Qualiter ad patriam properet, solacia poscit:

Inueniat munus uos uagus exul inops.

Me Fortunatum proprium pietate parentum

Conciliate polo, quaeso, precando deum.

19.

Opto, benigne pater, uerbo tibi ferre salutem,

Si minus hinc oculo cernere te ualeo.

Est etenim uestri tantus mihi cultus honoris,

Vt pro me occurrat hinc tibi missus apex.

Quaeso, beate, tamen per dulcia pabula Christi:

Me quoque commemores, cum dabis ore preces.

Munera credo dei tribui mihi, pastor Aredi,

Si Fortunati sis memor, alme, tui.

Pro me etiam sanctam genetricem, care, salutans,

Cum redit iste puer, redde loquentis opem.

Vos itidem genitae propriae, pater ample, salutant,

Agnes amore pio cum Radegunde simul.